Bir üretim firmasının genel müdürü, BT ekibinden gelen sunumu dinliyor: yeni bir veri ambarı altyapısı, analitik lisansları ve danışmanlık paketi. Toplam bütçe ciddi bir rakam. Sunum etkileyici, referanslar uluslararası. Yönetim kurulu onay vermek üzere. Ama kimse şu soruyu sormamış: ‘Bu yatırımın sonunda ne ölçeceğiz ve bunu nasıl bileceğiz?’ İşte tam bu noktada büyük veri projeleri raydan çıkmaya başlar.
Büyük veri, yani ‘big data’, 2011 itibarıyla teknoloji gündeminin en çok konuşulan kavramlarından biri haline gelmiş durumda. Yapısal olmayan veri kaynaklarının hacmi artıyor; web sunucu kayıtları, müşteri etkileşim verileri, tedarik zinciri hareketleri, üretim hattı sensör çıktıları. Bunların tamamını anlamlı bilgiye dönüştürme vaadi cazip. Ancak kurumsal yazılım dünyasının deneyimi bize şunu gösteriyor: teknoloji alımı ile iş değeri yaratmak arasındaki mesafe, pek çok yöneticinin öngördüğünden çok daha geniş.
Yönetim kurulunun ilk sorması gereken soru iş hedefiyle ilgilidir: Bu proje hangi somut iş sorununu çözüyor? ‘Daha iyi kararlar almak’ veya ‘veriye dayalı olmak’ yeterli yanıt değil. Hangi süreçte, hangi kararın kalitesini artıracak, bunun şirkete parasal ya da operasyonel etkisi ne olacak? Bu soruya net bir yanıt gelmiyorsa proje henüz olgunlaşmamış demektir. Büyük veri altyapısı bir amaç değil, belirli bir amaca hizmet eden araçtır. Amacı tanımlanmamış araç alımı, kurumsal yazılım tarihinde defalarca yaşanmış ve sonuçları iyi bilinmektedir.
İkinci kritik soru veri hazırlığına ilişkindir. Şirketin elindeki verinin kalitesi, tutarlılığı ve erişilebilirliği nedir? Büyük veri projeleri çoğu zaman şu gerçekle yüzleşerek tökezler: kaynak sistemlerdeki veri, farklı biçimlerde, farklı tanımlarla ve farklı kalite düzeylerinde tutulur. Satış sistemi ile muhasebe sistemi aynı müşteriyi farklı kodlarla tanımlıyorsa, bu iki kaynağı birleştirmek için önce veri temizleme ve standardizasyon çalışması gerekir. Bu çalışma hem zaman alır hem de bütçe ister; sunum slaytlarında genellikle küçük bir satır olarak geçer, gerçekte ise projenin en zorlu aşamasıdır.
Üçüncü soru yetkinlikle ilgilidir. Projeyi kim yürütecek, kim sahiplenecek ve sonuçları kim yorumlayacak? Analitik araçlar lisans alındığında çalışmaya başlamaz; bu araçları kullanan, çıktıları iş bağlamında yorumlayan ve bulgulara göre karar alan insanlar gerekir. Türkiye’de bu profilde yetkin insan sayısı henüz sınırlı. Dışarıdan danışman desteği alınabilir, ancak kurumun içinde en az bir veya iki kişinin bu işi sahiplenecek kapasitede olması şarttır. Danışman çıktıktan sonra sistemin bakımsız kalması, büyük veri projelerinde sık karşılaşılan ve maliyeti yüksek bir senaryodur.
Dördüncü soru ölçüm planıyla ilgilidir: başarıyı nasıl tanımlayacaksınız? Proje bitiminden altı ay sonra hangi göstergeye bakarak ‘bu yatırım değdi’ veya ‘değmedi’ diyeceksiniz? Toplam sahip olma maliyeti, yani TCO, yalnızca lisans ve donanımı kapsamaz; iç iş gücü, eğitim, süregelen bakım ve kaçırılan fırsatın maliyeti de hesaba katılmalıdır. ROI hesabı bu temelden yapılmalı, soyut verimlilik vaatleri üzerinden değil. Yönetim kurulu bu hesabı sunum ekibinden talep etmeli ve yanıtı somut görmeden onay vermemelidir.
Pratik zorlukların en önemlisi bütçe yönetimidir. Büyük veri projeleri başlangıç tahminlerini aşma eğilimindedir çünkü kapsam genişlemesi kaçınılmazdır; bir veri kaynağını entegre etmek yeni soruları gündeme taşır, yeni sorular yeni veri ihtiyacı doğurur. Aşamalı ve kontrollü bir yaklaşım, tüm altyapıyı bir seferde kurmaktan çok daha sürdürülebilir sonuçlar verir. İlk aşamada tek bir iş sorusuna odaklanmak, başarıyı ölçmek ve ardından genişlemek, hem riski sınırlar hem de kurumsal öğrenmeyi hızlandırır.
Yönetim kurulu için nihai karar kriteri şudur: önünüzdeki sunum iş hedefini, veri hazırlık durumunu, yetkinlik planını ve ölçülebilir başarı tanımını net biçimde ortaya koyuyorsa projeyi değerlendirmeye alın. Bu dört unsurdan herhangi biri eksikse, sunumu geri gönderin ve eksiği tamamlatın. Büyük veri yatırımı teknoloji alımına indirgendiğinde, altyapı kurulur ama değer üretilmez. Yönetim kurulunun görevi bu farkı korumaktır.