Küçük İşlerde Sistem Kurmak Neden Erken Başlamalı?

Sisteme ‘büyüyünce geçeceğiz’ diyen küçük işletmeler, çoğunlukla büyüyemiyor. Bu cümle bir provokasyon gibi görünebilir; ama Türkiye’nin taşra ve büyük şehir pazarlarında yakından takip ettiğim esnaf ve küçük üretici hikâyelerine baktığımda, en sık karşılaştığım başarısızlık gerekçesi tam da bu erteleme mantığı. Eskişehir’de un ve şeker toptancılığıyla başlayıp kendi markalı bisküvi üretimine geçen bir gıda işletmecisiyle bir öğle yemeği vesilesiyle konuşmuştum. İlk altı ayda her şey kafasındaydı: hangi müşteri ne kadar aldı, hangi partiye ne ödendi, kimin çeki patladı. Yedinci ayda zihin doluyor, hatalar başlıyor, müşteri kaybediliyor. ‘Kayıt tutmaya vaktim yok’ diyordu. Aslında söylemek istediği şuydu: kaydı tutacak bir sistem yok. Zaman değil, altyapı eksikti.Küçük işletmelerde sistem kurmanın ‘erken’ sayıldığı bir eşik yoktur. Sisteme ihtiyaç duyulduğu an, sistemin kurulması gereken andır. Bu görüş, pek çok esnafın içselleştirdiği ‘önce iş bul, sonra düzene gir’ mantığıyla doğrudan çelişir. O mantık şu varsayıma dayanır: sistem, büyüklüğün doğal bir ürünüdür; yani ciro arttıkça kayıt tutmak kaçınılmaz hale gelir ve insan da o noktada düzene girer. Bu varsayım kısmen doğrudur — ama kritik bir noktayı gözden kaçırır. Sistem, büyümenin ürünü değil, büyümenin koşuludur. Kayıt tutmayan bir işletme büyümez; büyüse bile o büyüklüğü yönetemez. Çünkü sistem olmadan alınan kararlar, sezgiye dayanır ve sezgi yalnızca sahibinin kafasında yaşar. Sahibi hastalandığında, yorulduğunda ya da başka bir işe yöneldiğinde, işletme de durur.Nakit akışı bu sorunun en çarpıcı göstergesidir. Türkiye’deki küçük ticari işletmelerde vadeli satış oranı son derece yüksektir. Çek ve senet hâlâ önemli bir ödeme aracıdır ve KOBİ’lerin büyük bölümü alacaklarını fiziksel bir dosya sisteminde veya yalnızca bellek desteğiyle yönetmektedir. Sistem olmayan bu ortamda, ‘alacak var mı?’ sorusunun yanıtı gerçek değil, tahminidir. Ankara’da boya ve yapı malzemeleri satan küçük bir esnafın durumunu düşünün: vadeli sattığı 48 müşterisinden her birinin ödeme tarihini ezberden biliyor. Ama bir gün bir senet tarihi geçiyor, fark edilmiyor, tahsilat erteleniyor. O ay kira ve SGK ödemesi üst üste gelince nakit açığı doğuyor. Patronun refahı, işletmenin sürdürülebilirliğini belirleyen tek değişkene dönüşüyor. Bu bir yönetim sorunu değil, sistem yokluğu sorunudur.Sistemi ‘muhasebe programı’ olarak dar tanımlamak da yaygın bir yanlış anlamadır. Burada sistem demek şu anlama gelir: her işlemin kayıt altına alındığı, alacak ve borcun takip edildiği, nakit pozisyonunun haftalık görülebildiği ve sahibinin yokluğunda da işleyen bir düzen. Bu düzeni kurmak için lüks bir yazılım şart değil. 2010 yılında bu işlevi yerine getirebilecek yalın muhasebe ve ön muhasebe çözümleri piyasada mevcuttu; Türkiye’deki yerel yazılım firmaları küçük ölçekli işletmelere yönelik, kurulumu görece basit paketler sunuyordu. Sorun teknoloji değil, kararlılıktı. Sisteme geçiş için patronun ‘bu işi yapmalıyım’ kararı almış olması gerekiyordu; ve bu karar çoğunlukla bir kriz anında, çok geç, alınıyordu. Buraya da bir çekince koymak gerekir: yazılım tek başına yeterli değildir. Bir program yüklemek, sistem kurmak anlamına gelmez. Veriyi düzenli girmek, alacak yaşlandırma raporunu her hafta okumak ve nakit projeksiyon yapmak bir alışkanlık gerektirir. Yazılımın değeri, bu alışkanlığı desteklediği ölçüdedir.Küçük ekiplerde sistem kurmanın ikinci boyutu liderlik ve sorumluluk dağıtımıdır. Tek kişilik ya da iki kişilik bir işletmede ‘sistem’ kelimesi aşırı kurumsal bir çağrışım yapıyor olabilir. Ama şunu sormak gerekir: patron işte yokken hangi karar nasıl alınır? Kimin hangi müşteriye ne vadesiyle mal verebileceği, hangi sipariş önce hazırlanacağı, hangi ödemenin ertelenip ertelenmediklenemeyeceği — bunların yazılı bir çerçevesi var mıdır? Bursa’da mobilya aksesuar üretimi yapan küçük bir atölyenin patronu, çıraklarından birinin yanlış ölçüyle 312 parça üretmesinden kaynaklanan fire kaybını bana anlattı. ‘Ölçüler yazılı değildi, ben söylerdim’ dedi. O gün o ölçüyü söyleyecek kişi fabrikada yoktu. Yazılı bir üretim talimatı olsaydı, 312 parçalık kayıp yaşanmaz ya da çok daha erken fark edilirdi. Sistem bir güvence ağıdır; küçük ekipte bu ağ olmadan her işlem yalnızca sahibinin zihin kapasitesiyle sınırlıdır.Peki sistemi ne zaman kurmak gerekir? Buna verilecek net yanıt şudur: ilk müşteri kazanıldığında ya da ilk satış yapıldığında. Birden fazla müşteri, birden fazla ürün veya birden fazla ödeme vadesi varsa sistem kaçınılmazdır. Pazartesi sabahı uygulamaya konulabilecek üç adım şöyle sıralanabilir. Birincisi, bir hafta boyunca giren ve çıkan her kuruşu başka bir şeye bağlamaksızın bir deftere ya da basit bir muhasebe programına işleyin; haftanın sonunda açık pozisyonunuzu hesaplayın. İkincisi, alacaklarınızı vadesiyle birlikte tek bir listeye alın ve her pazartesi bu listeyi güncelleyin. Üçüncüsü, 30 ve 60 günlük nakit projeksiyonu yapın: bu ay ne giriyor, ne çıkıyor ve fark nerede? Bu üç adım sistem kurmanın başlangıç noktasıdır; mükemmel değil, ama mevcut durumdan katbekat iyidir. Sistem cüsseden değil kararlılıktan başlar. Başlamamanın maliyeti, başlamanın maliyetinden her zaman daha yüksektir.


risk yönetimi yalnızca verimlilik gündemiyle ele alınırsa eksik kalır. Müşteri deneyimi, çalışan davranışı, finansal etki ve operasyonel dayanıklılık birlikte değerlendirilmelidir. Çünkü kurumsal teknoloji, tek bir departmanın değil, işletmenin tamamının çalışma biçimini değiştirir.


Gökhan Mercanoğlu
Finans Yönetimi