BPM Projesine Başlamadan Önce Süreç Haritası Nasıl Çıkarılır?

Bir üretim firmasının satın alma müdürü, tedarikçi onay sürecinin neden bu kadar uzadığını bir türlü anlayamıyor. Sipariş formu üç farklı masadan geçiyor, her masada imza bekleniyor, bazen form kaybolup yeniden yazılıyor. Firma bir BPM yazılımı almayı düşünüyor; satıcı firma da gelip sunum yapıyor. Ancak sunumda gösterilen ekranlar, şirketin kendi süreçleriyle hiç örtüşmüyor. Sorun yazılımda değil: şirket kendi süreçlerini henüz kağıda dökmemiş, dolayısıyla neyi otomatize edeceğini bilmiyor. BPM projesinin başarısızlığa gitmesinin en yaygın nedeni budur — yazılım seçimi, süreç haritalama çalışmasının önüne geçiyor.

Süreç haritalama, bir şirketteki iş akışlarını adım adım görünür kılma çalışmasıdır. Bu çalışma; kimin ne yaptığını, hangi belgenin nereye gittiğini, hangi kararın nerede verildiğini ve sürecin ne kadar sürdüğünü ortaya koyar. Haritalamanın kendisi bile çoğu zaman görünmeyen sorunları gün yüzüne çıkarır: paralel yürütülmesi gereken adımların sırayla yapıldığı, aynı bilginin iki farklı departman tarafından ayrı ayrı girildiği veya hiç kimsenin sorumlu olmadığı ara adımlar gibi. Bu nedenle süreç haritası, BPM yazılımı satın almadan önce tamamlanması gereken bir ön hazırlık değil, projenin bizzat kendisidir.

Çalışmanın ilk adımı süreç envanteri çıkarmaktır. Şirketteki tüm tekrarlayan iş akışları listelenir: satın alma talebi, müşteri siparişi, fatura onayı, personel izin talebi, kalite kontrol kaydı gibi. Bu liste oluşturulurken her departman yöneticisiyle kısa birer görüşme yapmak yeterlidir; amaç kapsamlı bir analiz değil, hangi süreçlerin var olduğunu bilmektir. Envanter tamamlandıktan sonra süreçler iki kritere göre önceliklendirilir: sıklık ve sorun yoğunluğu. Haftada onlarca kez tekrarlanan ve her seferinde şikâyet yaratan bir süreç, yılda birkaç kez işleyen sorunsuz bir süreçten çok önce ele alınmalıdır.

İkinci adım akış çizimidir. Seçilen süreç, başından sonuna kadar adım adım çizilir. Bu aşamada kullanılan araç karmaşık olmak zorunda değildir; beyaz tahta, A3 kağıt veya basit bir çizim programı işe yarar. Önemli olan her adımın bir eylem içermesi ve her kararın bir ayrışma noktası olarak gösterilmesidir. Akış çizimi sırasında süreci fiilen yürüten kişilerle çalışmak, yazılı prosedürlerden çok daha doğru bir tablo ortaya koyar; çünkü çoğu şirkette yazılı prosedür ile gerçekte yapılan iş birbirinden farklıdır. Bir muhasebe departmanında fatura onay süreci kağıtta iki adımdan oluşuyorken, uygulamada beş farklı kişinin müdahil olduğu görülebilir.

Üçüncü adım rol tanımıdır. Her süreç adımı için kimin sorumlu olduğu, kimin onay verdiği ve kimin yalnızca bilgilendirildiği net biçimde ayrılır. Bu ayrım önemlidir çünkü BPM yazılımları görev atamalarını ve bildirim akışlarını rol bazında yönetir; roller tanımlanmadan yazılım konfigürasyonu yapılamaz. Rol tanımı sırasında ortaya çıkan en yaygın sorun, aynı adım için birden fazla kişinin ‘ben yapıyorum’ demesi ya da hiç kimsenin sahiplenmediği adımların bulunmasıdır. Her iki durum da süreçte gerçek bir boşluğa işaret eder ve haritalamanın bulguları arasına girer.

Dördüncü adım ölçüm noktalarının belirlenmesidir. Sürecin ne kadar sürdüğü, kaç adımda hata oluştuğu ve hangi noktada en fazla bekleme yaşandığı ilerleyen dönemde izlenebilmesi için bu noktalar şimdiden işaretlenir. Ölçüm noktaları olmadan BPM projesinin iyileştirme sağlayıp sağlamadığı hiçbir zaman kanıtlanamaz. Başlangıçta bu ölçümlerin tamamı elle yapılabilir; tedarikçi onay sürecinin ortalama kaç gün sürdüğünü bulmak için son üç ayın kayıtlarına bakmak yeterlidir. Yazılım devreye girdikten sonra bu veriler otomatik toplanmaya başlar, ancak referans noktası olarak elle toplanan başlangıç verisine her zaman ihtiyaç duyulur.

Süreç haritalama çalışması tamamlandığında elinizde somut bir çıktı olur: hangi süreçlerin öncelikli olduğunu gösteren bir envanter, akış diyagramları, rol matrisi ve ölçüm kriterleri. Bu çıktı hem BPM yazılımı seçiminde hem de satıcı firmayla yapılacak müzakerede güçlü bir zemin oluşturur. Yazılım değerlendirmesi yaparken satıcıya ‘bu akışı sisteminizde nasıl tanımlarsınız?’ diye sorabilir, demo sırasında kendi sürecinizi görmek isteyebilirsiniz. Haritalama yapılmadan alınan BPM yazılımı çoğunlukla ya hiç kullanılmaz ya da yalnızca birkaç modülüyle sınırlı kalır. Haritalama yapıldıktan sonra alınan yazılım ise gerçek bir ihtiyaca karşılık gelir ve uygulaması çok daha hızlı ilerler.


process mining analizi için en kritik soru hangi sistemi kullanacağımız değildir. Asıl soru, hangi problemi çözeceğimiz, hangi veriye güveneceğimiz ve hangi aksiyonu hızlandıracağımızdır. Bu cevaplar verilmeden kurulan çözümler modern görünür; fakat eski alışkanlıkları dijitalleştirmekten öteye geçemez.


Gökhan Mercanoğlu
Süreç Yönetimi, BPM ve Process Mining