MRP II ile Kapasite Darboğazlarını Yönetmek

Bursa’da orta ölçekli bir metal işleme atölyesi düşünün. Siparişler geliyor, malzeme hazır, işçiler çalışıyor. Ama her hafta aynı sorun çıkıyor: torna tezgâhı sırası. Diğer iş merkezleri boş beklerken torna başında iş yığılıyor, teslimatlar gecikiyor, müşteri telefon açıyor. Patron fazla mesai yazıyor ama iş yine de yetişmiyor. Sorun malzeme değil, kapasite. Ve bu sorunu önceden görmek mümkün.

MRP II (Manufacturing Resource Planning — Üretim Kaynakları Planlaması), bir fabrikadaki tüm üretim kaynaklarını bilgisayar ortamında bir arada yönetmeye yarayan bir yazılım yaklaşımıdır. Adını daha eski bir kavramdan alır: MRP (Malzeme İhtiyaç Planlaması). MRP yalnızca ‘hangi malzemeyi ne zaman sipariş edelim’ sorusunu yanıtlar. MRP II ise buna ek olarak ‘bu işi yapacak makinemiz ve işçimiz var mı’ sorusunu da sorar. Kapasite planlaması, işte bu ikinci soruyu yanıtlayan bölümdür.

Kapasite planlaması şöyle çalışır: programa siparişleri girersiniz. Program her sipariş için hangi iş merkezinde kaç saat çalışma gerektiğini hesaplar. Sonra bu saatleri iş merkezlerinin mevcut kapasitesiyle karşılaştırır. Torna tezgâhının haftada 40 saati varsa ve siparişler 65 saat gerektiriyorsa, program size bunu çizelge üzerinde gösterir. Bunu elle hesaplamak hem zor hem zaman alıcıdır. Birkaç düzine sipariş ve beş-altı farklı iş merkezi olduğunda kalem kâğıtla iş içinden çıkılmaz hale gelir. Yazılım bu hesabı dakikalar içinde yapar.

Darboğaz iş merkezini önceden görmek, üretim yöneticisine iki önemli şans tanır. Birincisi, siparişleri kabul ederken gerçekçi teslimat tarihi verebilirsiniz. Müşteriye ‘bu iş iki haftada hazır’ demek yerine programın gösterdiği tarihi söylersiniz. Söz verilen tarih tutunca müşteri güveni artar. İkincisi, darboğazı önceden bilince önlem alabilirsiniz. Bazı işleri alt yükleniciye verebilir, vardiyayı yeniden düzenleyebilir ya da acil olmayan siparişleri ileriye öteleyebilirsiniz. Bunları son dakikada değil, bir-iki hafta öncesinden yaparsınız. Bu fark hem maliyeti hem stresi azaltır.

Fazla mesai konusu ayrıca önemlidir. Birçok atölyede fazla mesai rutin hale gelmiştir. Yöneticiler bunu üretimin doğal bir parçası gibi görür. Oysa fazla mesainin büyük kısmı kötü planlama yüzünden çıkar. Darboğaz iş merkezi önceden bilinmediği için iş son güne yığılır ve çözüm olarak fazla mesai yazılır. MRP II ile kapasite yükü önceden dengeli dağıtılırsa, acil fazla mesai ihtiyacı belirgin biçimde azalır. Bu, doğrudan işçilik maliyetine yansır.

Uygulamada bu yazılımları kurmak ve çalıştırmak kolay değildir. Her iş merkezinin kapasitesi programa doğru girilmelidir. Her ürün için ‘rota’ (hangi işlem hangi sırayla hangi iş merkezinde yapılır) tanımlanmalıdır. Bu tanımlar eksik ya da yanlışsa program da yanlış hesaplar. Küçük atölyelerde bu bilgileri toplamak ve programa işlemek başlı başına ciddi bir emek ister. Yazılımı kuran firma genellikle bir yetkili bayi ya da danışman aracılığıyla bu aşamada destek verir. Ama veri girişinin büyük kısmı yine fabrikadaki insanların sorumluluğundadır. Programı alan patronun beklentisi ‘kuralım, hemen çalışsın’ şeklinde olursa hayal kırıklığı kaçınılmaz olur.

Kapasite planlamasından gerçek fayda görmek isteyen bir KOBİ yöneticisi için önce şu soruyu sormak gerekir: fabrikamızdaki iş merkezlerinin kapasitesini ve her ürünün üretim rotasını biliyor muyuz, bunları yazılı olarak elimizde tutabiliyor muyuz? Bu bilgiler düzenliyse MRP II’nin kapasite modülü kısa sürede işe yarar hale gelir. Bu bilgiler dağınık ya da kafada taşınıyorsa, yazılım almadan önce bu temel veriyi derlemek gerekir. Yazılım bir sihir değildir; fabrikadaki gerçeği düzgün veriyle besleyince anlamlı sonuç verir. Ama o noktaya gelindiğinde, torna tezgâhının önündeki o haftalık sürprizi artık önceden görmek mümkün olur.


iş akışı otomasyonu için en kritik soru hangi sistemi kullanacağımız değildir. Asıl soru, hangi problemi çözeceğimiz, hangi veriye güveneceğimiz ve hangi aksiyonu hızlandıracağımızdır. Bu cevaplar verilmeden kurulan çözümler modern görünür; fakat eski alışkanlıkları dijitalleştirmekten öteye geçemez.


Gökhan Mercanoğlu
ERP ve Kurumsal Yazılım