MRP ile Stok Maliyetlerini Azaltmak: İhtiyaç Bazlı Tedarik Planlaması

Bir tekstil atölyesi düşünün. Depo her zaman dolu; ama sipariş geldiğinde tam ihtiyaç duyulan iplik rengi bir türlü çıkmıyor. Yönetici ‘fazla stok var’ diyor, muhasebeci ‘nakit yok’ diyor. İkisi de haklı. Sorun stoğun fazlalığı değil, yanlış malzemenin fazla olması. Tam da bu noktada MRP (Malzeme İhtiyaç Planlaması) devreye giriyor. Bu yazı, MRP’nin stok kararlarını nasıl bilimsel bir zemine oturttuğunu ve bunun kasaya nasıl yansıdığını anlatıyor.

MRP, kısaca şu soruyu yanıtlayan bir programdır: ‘Hangi malzemeyi, ne zaman, ne kadar sipariş etmeliyim?’ Bunu yaparken iki şeye bakıyor. Birincisi, elinizdeki satış siparişleri veya üretim planı — yani ne üreteceksiniz ya da ne satacaksınız. İkincisi, o ürünü yapmak için hangi malzemelerin gerektiğini gösteren ürün ağacı (reçete). Program bu iki bilgiyi birleştiriyor ve size ‘şu malzemeden şu tarihte şu kadar alman gerekiyor’ diyor. Tahmine değil, gerçek ihtiyaca dayalı bir hesap bu.

Peki güvenlik stoğu meselesi ne oluyor? Güvenlik stoğu, tedarikçi geç kalırsa veya talep aniden artarsa diye elde tutulan ‘yedek tampon’dur. Çoğu KOBİ bu miktarı sezgiyle belirliyor: ‘Geçen yıl sıkıştık, bu sefer fazla tutalım.’ Sonuç? Depoda aylarca bekleyen malzeme, üzerine işleyen finansman faizi ve daralan nakit. MRP programları bu tampon miktarını da hesaba katıyor; tedarikçinin ortalama gecikme süresi ve talebin ne kadar değişkenlik gösterdiğine bakarak bir güvenlik stoğu rakamı öneriyor. Bu rakam sezgiden değil, geçmiş veriden çıkıyor.

Sipariş miktarı kararı da aynı şekilde değişiyor. ‘Büyük sipariş ver, nakliye ucuza gelsin’ mantığı çoğu zaman cazip görünüyor. Ama büyük sipariş demek, uzun süre depoda bekleyen malzeme demek. Depolama maliyeti, sigorta, bozulma riski ve üzerine yatırılan sermayenin kaybı hesaba katıldığında büyük siparişin avantajı çoğu zaman eriyip gidiyor. MRP bu dengeyi EOQ (Ekonomik Sipariş Miktarı) hesabıyla kuruyor. Sipariş verme maliyeti ile stok tutma maliyetini karşılaştırıyor ve en uygun sipariş büyüklüğünü çıkarıyor. Formül karmaşık görünüyor ama programın içinde otomatik hesaplanıyor; yöneticinin tek yapması gereken doğru verileri girmek.

Tüm bunların kasaya yansıması stok devir hızı üzerinden görülüyor. Stok devir hızı, bir yılda stoğun kaç kez satışa dönüştüğünü gösteren bir oran. Örneğin yıllık satış maliyetiniz 600 milyon lira, ortalama stoğunuz 200 milyon lira ise devir hızınız 3. Yani stoğunuz yılda üç kez ‘dönüyor.’ Bu hızı 4’e çıkardığınızda ortalama stok 150 milyon liraya iniyor. Aradaki 50 milyon lira artık depoda yatmıyor; bankada, çalışan sermayede, yeni siparişlerde kullanılabiliyor. 2001 yılı koşullarında, kredi faizlerinin yüksek seyrettiği bu dönemde, 50 milyon liralık serbest nakit küçük bir işletme için son derece somut bir rahatlamadır.

MRP programını kurmak ve çalıştırmak elbette kolay değil. Programın doğru hesap yapabilmesi için doğru veri girmesi gerekiyor. Ürün ağaçları eksiksiz tanımlanmalı; tedarikçi teslim süreleri programa işlenmeli; mevcut stok miktarları düzenli sayımla doğrulanmalı. Bunların herhangi biri eksik veya hatalıysa program yanlış sonuç üretiyor. Pek çok işletmede MRP’nin ilk kurulum aşaması bu veri temizleme çalışmasıyla geçiyor. Yerel bir yetkili bayi ya da danışman olmadan bu süreci tamamlamak oldukça zor. Ayrıca programı kullanan satın alma ve üretim sorumlusunun sisteme güvenmesi gerekiyor; ‘program ne diyorsa onu sipariş edeceğim’ kararını vermek başta cesaret istiyor.

MRP programına yatırım yapmayı düşünen bir KOBİ yöneticisi için şu üç soruyu sormak iyi bir başlangıç noktası: Ürün ağaçlarım (hangi ürün hangi malzemeden yapılıyor) bilgisayarda kayıtlı mı? Tedarikçilerimin ortalama teslim sürelerini biliyor muyum? Geçen yıl kaç kez ‘malzeme yok, üretim durdu’ ya da ‘depo dolu, nakit yok’ sorunuyla karşılaştım? İlk iki soruya ‘hayır’ cevabı veriyorsanız önce bu verileri bir araya getirmeniz gerekiyor. Üçüncü soruya vereceğiniz cevap ise MRP’nin size ne kadar geri döneceğini gösteriyor. Stok sorunu yaşayan bir işletmede bu program kendini kısa sürede amorti ediyor.


iş akışı otomasyonu için en kritik soru hangi sistemi kullanacağımız değildir. Asıl soru, hangi problemi çözeceğimiz, hangi veriye güveneceğimiz ve hangi aksiyonu hızlandıracağımızdır. Bu cevaplar verilmeden kurulan çözümler modern görünür; fakat eski alışkanlıkları dijitalleştirmekten öteye geçemez.


Gökhan Mercanoğlu
ERP ve Kurumsal Yazılım