MIS ile Erken Uyarı: Bilgisayar Sisteminiz Risk Sinyali Üretiyor mu?

Bursa’da plastik enjeksiyon yapan bir fabrika düşünün. Müşterilerin büyük çoğunluğu tek bir otomotiv yan sanayi firması. Satışlar iyi gidiyor, muhasebeci her ay kârı yazıyor. Ama o büyük müşteri ödemeyi geciktirmeye başlıyor. Önce on beş gün, sonra otuz gün, sonra altmış. Fabrika sahibi bunu ancak nakit sıkışınca fark ediyor. Halbuki bu sinyal çok daha önce vardı; sadece kimse bakmıyordu.

MIS (Yönetim Bilgi Sistemi), işletmedeki operasyonel verileri toplayıp yönetime anlamlı bilgi olarak sunan bir yapıdır. Basit anlatımla: programın içindeki ham rakamları, karar almaya yarayacak özet tablolara ve uyarılara dönüştüren sistemdir. Muhasebe yazılımınız zaten veriyi tutuyor. MIS ise o verinin içindeki tehlike sinyallerini önceden görünür kılıyor. Fark büyük.

Erken uyarı mantığı şu soruya dayanıyor: hangi rakam hangi eşiği geçerse alarm vermeli? Üç gösterge bu açıdan özellikle önemli. Birincisi müşteri yoğunlaşması. Toplam cironuzun yüzde ellisinden fazlası tek bir müşteriden geliyorsa, o müşteriyle ilgili her gecikme işletmenizin tamamını etkiler. İyi bir muhasebe veya ERP (Kurumsal Kaynak Planlaması) programı, müşteri bazında ciro dağılımını tablo olarak çıkarabilir. Bu tabloyu düzenli görmek, yoğunlaşmanın tehlikeli bir noktaya gelip gelmediğini anlamanızı sağlar.

İkinci gösterge tahsilat süresi uzaması. Müşteri size mal veya hizmet karşılığı borçlu; bu borcun kaç günde tahsil edildiğini takip etmeniz gerekiyor. Buna ‘ortalama tahsilat süresi’ denir. Örneğin geçen yıl bu süre kırk günken bu yıl altmış güne çıktıysa, tahsilatta bir sorun var demektir. Muhasebe programınız cari hesap ekstrelerini tutuyor. Bu ekstrelerden vade geçmiş alacakları ayrıştırmak ve yaşlandırmak — yani kaç gün gecikmiş olduğuna göre gruplamak — mümkün. Otuz günden fazla gecikmiş alacakların toplamı artıyorsa, bu bir erken uyarı sinyalidir.

Üçüncü gösterge stok yaşlanması. Depoda üç aydır hareket görmeyen malzeme veya ürün varsa, bu ya satışta bir sorun olduğunu ya da fazla alım yapıldığını gösterir. Her iki durumda da nakit depoda donmuş demektir. Stok takibi yapan bir program, her kalemin son hareket tarihini kaydeder. Bu tarihten bugüne kaç gün geçtiğini hesaplamak çok basit bir sorgudur. Doksan günden uzun süredir hareket görmeyen kalemlerin listesini her ay çıkarıp gözden geçirmek, depo riskini görünür kılar.

Bu üç göstergeyi takip etmek için çok gelişmiş bir yazılıma ihtiyaç yok. Pek çok muhasebe ve stok programı bu bilgileri zaten içinde tutuyor. Yapmanız gereken şey bu verileri düzenli aralıklarla — en az ayda bir — ekrandan veya yazıcıdan alıp incelemek. Bazı firmalar bu tabloları Excel’e aktararak basit bir özet sayfa hazırlıyor. Bu da işe yarıyor. Önemli olan verinin var olması değil, veriye bakma alışkanlığının kurulmasıdır.

Pratikte en büyük zorluk alışkanlık meselesidir. Satışlar iyiyken bu raporlara bakma ihtiyacı hissedilmiyor. Oysa erken uyarı sisteminin değeri tam da iyi günlerde devreye girmesindedir. Kötü gün geldiğinde zaten herkes görüyor; asıl mesele kötü günü önceden sezmektir. Bunun yanında, verinin doğru tutulması şart. Stok hareketi programa işlenmiyorsa veya alacaklar güncel değilse, sistem size yanlış sinyal verir. Programın işe yaraması için önce veri disiplini gerekiyor.

Eğer işletmenizde muhasebe veya stok takibi için bir yazılım kullanıyorsanız, bugün şu üç soruyu sorun: en büyük müşteriniz toplam cironuzun yüzde kaçını oluşturuyor? Vadesi geçmiş alacaklarınızın toplamı geçen aya göre arttı mı? Depoda üç aydan uzun süredir hareket görmeyen kalem var mı? Bu üç sorunun cevabı elinizin altındaki verilerden çıkıyor. Onlara bakmak için bütçe değil, sadece zaman ve alışkanlık gerekiyor.


borç yönetimi ancak kullanıcı davranışı, yönetim sahipliği ve veri kalitesi birlikte ele alındığında kalıcı değer üretir. Teknoloji tek başına dönüşüm yaratmaz; yalnızca dönüşüm ihtiyacını daha görünür kılar. Başarı, sistemin çalışmasından çok kurumun sistemle çalışmayı öğrenmesidir.


Gökhan Mercanoğlu
Finans Yönetimi